Putnicima koji su putovali Bosnom drugom polovinom 19 vijeka govorilo se da se u Mostaru ne hvale znanjem, zbog ugleda koji je mostarska ulema imala u Bosni i širom Osmanlijske Evrope ili Rumelije. Jedan od alima zbog kojih je Mostar izašao na glas centra učenosti bio je Ali Fehmi-efendija Džabić (1853-1918). Svo svoje obrazovanje Ali Fehmi je stekao u tadašnjem Vilajetu Bosna. Otac mu Šakir- efendija bio je mostarski muftija. Nakon očeve smrti, u 31 godini života Ali Fehmi-efendija je 1884 imenovan za mostarskog muftiju.
Bosna je u to doba već bila pod austro-ugarskom okupacijom koja je donijela dramatične promjene u život Bošnjaka i sudbinu njihove domovine.Veze sa Osmanlijskom Državom polahko se kidala.Bosna je prelazila u sferu Centralne Evrope, a bosansko-hercegovačko društvo je kretalo putem austro-ugarskog projekta modernizacije. Islamske vjerske i obrazovne ustanove bile su suočene sa posebnim izazovima.U novim uslovima otvorenijeg društva i državnog protežiranja katoličanstva trebalo je ojačati komunalne ustanove Bošnjaka i osposobiti ih za odbranu i očuvanje vjerskog i nacionalnog identiteta.A najznačajnija ustanova bila je Islamska zajednica koja je u sebi objedinjavala, kako se to u to doba govorilo, vjerske, šerijatske i vakufsko-mearifske (školske) poslove . Islamska zajednica je neposredno nakon austro-ugarske okupacije bila pod direktnom kontrolom (neislamske) države.Austro-ugarska država je uvela red u administraciju Zajednice ali je vjersko obrazovanje Bošnjaka stagniralo. Dramatični alarm da u toj oblasti nešto duboko nije u redu, bilo je pokrštavanje mlade djevojke Fate Omanović iz okoline Mostara, dogadjaj koji je pokrenuo bošnjački pokret za vjersku, vakufsko-mearifsku a kasnije i političku autonomiju. Ključna ličnost u prvoj fazi historije ovog pokreta bio je muftija Ali Fehmi-efendija Dzabić.
Zbog kritičkog odnosa prema austro-ugarskoj vlasti bio je uklonjen sa pozije mostarskog muftije 1900. Dvije godine kasnije otišao je u Istanbul na čelu jedne bošnjačke delegacije da se u prijestolnici Osmanlijske Države politički bori za bosansku stvar. Austro-ugarska vlada je na to odgovorila zabranjujući mu povratak u Bosnu. Ali Fehmi-efendija je bio prinudjen da se nastani u Istanbulu. Ubrzo je postao ugledni član učenih društava koja su se okupljala u istanbulskim bibliotekama, kiraethanama i u kućama učenjaka i pjesnika. Učenjak iz Mostara se brzo pročuo i 1906 je postavljen za profesora arapskog jezika i književnosti na elitnom osmanlijskom univerzitetu Dar-ul-funun. Pravo je rečeno da se u Mostaru stranac ne treba hvaliti znanjem: sa obale Neretve put je vodio do katedre arapskog jezika i književnosti u Istanbulu.
Ali Fehmi-efendija je na Dar-ul-fununu predavao dvije godine. Godine 1908 objavio je jednu brošuru o Bosni na arapskom jeziku namijenjenu arapskim članovima Osmanlijskog parlamenta. U toj brošuri kritikovao je osmanlijsku vladu i njenu neefikasnost u očuvanju Vilajeta Bosna koji je anektiran 1908 od strane Dvojne Monarhije. Osmanlijska vlada je na to odgovorila udaljavanjem Ali Fehmi-efendije
sa univerziteta. Pravo je rečeno da je jedan od znakova propasti neke države nespremnost vladara da slušaju kritiku. Dana 12 avgusta 1918, na dva mjeseca prije kapitulacije Osmanlijske Države u prvom svjetskom ratu, Ali Fehmi-efendija je preselio na Ahiret. Ukopan je u mezarluku Edirne-kapi, ulaza u Istanbul iz pravca Balkana.
Iza Ali Fehmi-efendije ostale su dvije važne knjige iz arapske poezije ( o Ashabima pjesnicima i komentar Ebu Talibove Lamiyye), neumorna borba za očuvanje muslimanskog bošnjačkog naroda i njegove domovine i, sigurno, čežnja za domovinom, koja je ostala tamo daleko preko Edirne- kapi.
Prof. dr. Fikret Karčić
Vilajet (Australija), 2001.
Naslovnica – fotografija Džabića kule u Vrapčićima (CIDOM)
