– Od Egejskog mora, odnosno njegove solunske luke, vodio je trgovački drum dolinom Vardara do Skoplja, a onda preko Mitrovice u glavni grad Bosne Sarajevo.
Ta trasa, u viziji brojnih državnika i ekonomista, bila je koncipirana u jednom modernizovanom vidu kao željeznička pruga koja bi vodila od Pariza do Soluna preko Bosne i kao najkraća kopnena magistrala povezivala bi Zapad i Istok. U realizaciji te ideje puštena je u promet godine 1873. i pruga Dobrljin-Banja Luka u dužini od 104 kilometra, odnosno godine 1874. pruga Kosovska Mitrovica-Skoplje u dužini od 119,4 kilometara, a 1873. pruga Skoplje-Solun. Ideja »sandžačke željeznice«, koja je duže vremena zaokupljala duhove, činila je sastavni dio ovog projekta.
Ovaj projekt se istina uklapao i u imperijalistički ‘Drang nach Osten’, mada je Austrija minimalno doprinijela njegovoj realizaciji, iako je bila u mogućnosti. Dajući svemu ovome isključivo imperijalističku i vojno-stratešku intonaciju, projekt se povezivao i sa »bagdadskom željeznicom«, čija je izgradnja započela 1903. (a konačno završena engleskim kapitalom 1940. godine).
Željeznička magistrala, koja bi vodila od Hamburga do Perzijskog zaliva, trebalo je da bude kopneni pandan i da parira pomorskom prestižu Velike Britanije u Sredozemlju.
Zamišljeni magistralni put od Istoka preko Bosne u Evropu, u uslovima dobro poznate izolacije Turskog Carstva prema evropskim zemljama, pokazao je svoju djelotvornost za vrijeme zatvaranja evropskog kontinenta za trgovinu s Engleskom (na osnovu Napoleonova dekreta od 21. XI 1806). Tada je »bosanski drum« kao najkraća veza preko Egejskog mora s evropskim kopnom zaigrao ulogu važne saobraćajnice za pamuk i ostalu robu koja je transportovana sa Levanta za Srednju Evropu.
Epizodu sa nerealiziranom transverzalom Paris-Solun preko Bosne spominjemo da bismo ukazali na prirodnu posredničku ulogu jugoslavenskih zemalja, ovdje konkretno Bosne, u zbližavanju Istoka i Zapada. Projekt se kompromitovao i onemogućen je zbog suprotnosti interesa pojedinih velesila i drugih političkih snaga.
Dok je izgradnja ove transverzale bila skopčana s ogromnim izdacima, pa se i dionica Dobrljin-Banja Luka morala finansirati iz francuskog zajma, dotle je jedan drugi prirodno trasirani, ali nešto duži put, također u jugoslavenskim zemljama, spajao Egejsko more, odnosno kopno Bliskog istoka sa Evropom. Vodio je opet od Soluna udolinom Vardara i Morave do današnjeg glavnog grada Jugoslavije, Beograda, a dalje Dunavom…
Izvor: Muhamed Hadžijahić, Mahmud Traljić, Nijaz Šukrić; ‘Islam i muslimani u Bosni i Hercegovini’ – 1977.
(MiruhBosne)
