O genetskom kontinuitetu bosanskog stanovništva u svjetlu novijih istraživanja…
– Zamjenik direktora Instituta za arheologiju Akademije nauka Republike Austrije Mario Gavranović kazao je aprila 2025. na Predstavljanju rezultata naučnoistraživačkog projekta “Genetičke i druge biološke specifičnosti prahistorijskih populacija na bh. prostoru” da je ovo danas samo jedan preliminarni izvještaj istraživanja koje su proveli na prostoru Srednje Bosne, prije svega u blizini Zenice, na lokalitetu Kopilo.
– Još uvijek je rano za neke zaključke, ali se može reći da je moj institut u saradnji sa Gradskim muzejem u Zenici otkrio jedno groblje iz kasnog brončanog i željeznog doba koje datira između 10. i 6. stoljeća prije nove ere i imali smo veliku sreću da nađemo 52 individue, ljude koji su živjeli na tom prostoru i koji su tu ukopani i zahvaljujući saradnji sa INGEB-om ti ljudski ostaci će biti analizirani i već su u procesu analize genetike i svih drugih karakteristika antropoloških – kazao je Gavranović.
Naglasio je da do sada nije bilo tih rezultata na području Srednje Bosne.
-Pa što se tiče perioda kojim se ja bavim, to je prahistorija, do sada nismo imali neke rezultate, bar na području BiH, samo zbog činjenice da nismo imali dovoljno ljudskih ostataka da bismo mogli imati neke rezultate i neke relevantne ocjene – kazao je Gavranović.
Kako je dodao, buduća istraživanja, koja će uslijediti narednih godina, će povećati broj uzoraka, „tako da ćemo dobiti vjerovatno puno kompletniju sliku o prahistorijskoj populaciji BiH“.
Naučni savjetnik Instituta za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju Univerziteta u Sarajevu prof. dr. Naris Pojskić istakao je da je njegova uloga u ovom projektu da zajedno sa drugim kolegama, genetičarima, determiniraju genetske karakteristike sednovjekovne bosanske populacije, ali isto i prahistorijske populacije koja je živjela na ovim prostorima.
-Dakle, sad je vrlo teško izdvojiti najbitnije zaključke, ali ako bih mogao, tu su dva zaključka. Prvo da je razlika između, mi to zovemo hronopopulacije, (to su populacije koje su živjele na određenom lokalitetu u nekim različitim vremenskim periodima), između tih prahistorijskih i srednjovjekovnih populacija dosta manja nego što smo mi mislili – izjavio je Pojskić.
Istakao je da nije došlo do značajnijih promjena tih genetskih karakteristika u tom nekom periodu.
-Drugi zaključak jeste da je sam migracioni proces bio možda drugačiji nego što mi sada mislimo. I, dakle, na nivou genoma, kada pogledate te, dakle, podatke i kad se naravno komparira uključujući razne simulacije, uključujući vještačku inteligenciju i tako dalje, dobiju se rezultati koji pokazuju da je poprilično postao jedan genetski kontinuitet između, dakle, prahistorijskih populacija i današnje populacije – rekao je Pojskić na predstavljenju rezultata naučnoistraživačkog projekta “Genetičke i druge biološke specifičnosti prahistorijskih populacija na bh. prostoru” – organizovanom na Univerzitetu u Sarajevu – Institutu za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju.
„Lice srednjovjekovne Bosne“
Kopošići
– „U Kopošićima kod Ilijaša sredinom 2015. godine obavljena su iskopavanja na nekropoli velikog kneza bosanskog Batića Mirkovića. Batićev stećak na sebi ima sjajan epitaf koji u par rečenica iznosi njegovu biografiju. Svi skeleti otkriveni tokom istraživanja podvrgnuti su DNK analizama što se pokazalo kao veliki pogodak. Većina skeleta pripadala je haplogrupi I2a koja se povezuje sa starim, predslavenskim narodima i obično se tumači kao starosjedilačka na ovim područjima, često nazivana i ilirskom haplogrupom.“
Odlomak iz knjige Stećkopedija – Kameno blago stare bosanske države, Edin Bujak, Filozofski fakultet – Odsjek za arheologiju UNSA)
“Metaljica”
Antropološkom analizom 22 skeletna ostatka sa nekropole stećaka “Metaljica” Vilovac kod Tarčina iz 15 stoljeća, utvrđeno je da je tu ukopano 17 odraslih individua starosti između 40 i 50 godina i petero djece starosti od devet mjeseci do devet godina. Njihova genetička struktura odgovara genetičkoj strukturi današnjeg bosanskog stanovnika.
Direktor Instituta za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju UNSA i voditelj projekta Naris Pojskić pojasnio je u razgovoru za Fenu da je analizirano 20 grobova u kojima su bile 22 individue, konstatovani su dvojni ukopi, odnosno u dva groba ukopane su po dvije individue.
-Analizom je utvrđeno da je na “Metaljici” ukopano 17 odraslih individua i petero djece. Jedno dijete je bilo starosti 9-12 mjeseci, drugo 4+-1 godina, treće 8+-2 godine, četvrto 9+-2 godine i za peto dijete godine se nisu mogle odrediti. S obzirom da su kosti postmortalno dosta oštećene, samo se na tri individue mogla odrediti okvirna starost, između 40 i 50 godina – pojasnio je Pojskić.
Utvrđeno je i brojčano stanje spolova, sedam individua je bilo muškog spola, četiri ženskog, a za njih šest nije se mogao utvrditi spol. Također, za pet dječijih skeleta nije se mogla odrediti spolna pripadnost.
-Zanimljivo je da su kod određenih individua uočene određene patologije na kostima. Tako je kod jedne individue ustanovljen teški osteoartitis – bez sumnje individua je patila od bolova u zglobovima, naročito pri kretanju, zatim u ograničenoj pokretljivosti kao i atrofiji mišića, koja dolazi uslijed smanjene pokretljivosti. Uzročnik ove bolesti jeste dizanje i nošenje teškog tereta – pojasnio je Pojskić.
Ista individua patila je i od osteoporoze – gubitka organskog i mineralnog dijela kosti koji se najviše manifestuje na pršljenovima.
-Značajno je spomenuti da je ova individua po svim prilikama imala i siflis – spolnu bolest koja se manifestuje po patološkim promjenama na lobanji – kazao je Pojskić.
Kod nekolicine individua uočena je paradentoza usljed nedostatka vitamina C, s čim su se historijske populacije često susretale, a nerijetko je to bio i skorbut – nešto ozbiljnija bolest uslijed hroničnog nedostatka vitamina C. Na zubima kod jedne individue ustanovljeni su i hipoplastični defekti na očnjacima. Ove patologije nastaju kao posljedica genetičkih faktora ili sistemskog fiziološkog stresa u koje spadaju izgladnjivanje, zarazne bolesti, metabolički poremećaji i fizičke ili psihičke traume.
Od dentalno-antropoloških specifičnosti uočljiva je pojava lopatastih sjekutića kod četiri uzorka te caklenskih ekstenzija kod šest uzoraka i obje specifičnosti javljaju se kod uzoraka muškog i jednog uzorka ženskog spola, kao i kod uzoraka dječijeg uzrasta.
-Specifično je uočljiva izrazita abrazija zuba te rijetka pojava karijesa (samo u jednom uzorku, starije životne dobi). Abrazija je karakteristična pojava na zubima srednjovjekovnih populacija zbog načina ishrane koja je uključivala slabo obrađenu hranu izrazito abrazivnog karaktera – naveo je Pojskić.
Hipoplazije cakline su rijetke na zubima ovih uzoraka, što je zanimljivo s obzirom na to da se radi o srednjevjekovnoj populaciji, gdje bi bilo za očekivati da je uslijed stresa i slabije ishrane došlo do narušavanja mineralizacije zuba. Izražena resorpcija alveolarne kosti govori u prilog mogućnosti da su ove osobe patile od parodontalnih oboljenja.
-Ipak, pri tumačenju ovih nalaza mora se biti oprezan zbog mogućnosti da je poslije smrti došlo do resorpcije kosti uslijed djelovanja kiselosti okolnog tla, te vremena proteklog od smrti do iskopavanja uzoraka – kazao je.
Analizi Y-hromosoma, koji se nasljeđuje po očevoj liniji, podvrgnuti su uzorci tri muške individue te je ustanovljeno da dvije muške osobe pripadaju I2a Y-haplogrupi (koja je najrasprostranjenija haplogrupa u recentnoj muškoj populaciji na prostoru Bosne i Hercegovine), dok jedna osoba pripada drugoj najučestalijoj Y-haplogrupi u BiH – R1b haplogrupi.
Dosadašnji rezultati molekularno-genetičke analize nisu ukazali na blisko-srodničku povezanost analiziranih individua, a za konačnu potvrdu ovog nalaza čekaju se rezultati sekvenciranja mitohondrijalne DNK koja je trenutno u fazi finalizacije.
Analizom mitohondrijalne DNK moguće je, kazao je Pojskić, pored srodničkih odnosa po majčinoj liniji, odrediti i pripadnost mitohondrijalnoj haplogrupi, što je od ključne važnosti za određivanje porijekla i pozicioniranje srednjovjekovnih bosanskohercegovačkih populacija u kontekstu cjelokupne humane populacije.
-Prema dosadašnjim naučnim saznanjima može se konstatovati da analizirane jedinke sa arheološkog nalazišta srednjovjekovne nekropole “Metaljica” nisu srodnici, različite su životne dobi i da se sa molekularno-genetičkog aspekta ne razlikuju od recentnih populacija u Bosni i Hercegovini, što populaciju ovog lokaliteta svrstava u primarno-srednjovjekovnu bosansku populaciju. Time se jasno pokazuje veza između većeg dijela današnje bh. populacije sa srednjovjekovnom bosanskom populacijom – zaključio je Pojskić.
Sonde na nekropoli “Metaljica” su trenutno zaštićene, a dalja iskopavanja su prekinuta zbog mjera koje su poduzete u cilju sprečavanja širenja koronavirusa, ali Pojskić je izrazio nadu da će ih krajem augusta ili početkom septembra ponovno otvoriti. (Rezultati i intervju, 2020.)
U nastavku (tekst iz 2025.) – istraživanje Abdurahima Kalajdžića donosi nova saznanja o genetičkom naslijeđu stanovništva Bosne i Hercegovine!!!
(MiruhBosne/Agencije)
