‘Turska vojska, u kojoj su se nalazili Bajazitovi sinovi i kojima se sa svojim četama pridružio i Stevan Lazarević, upala je u Bosnu već januara meseca. Konstantin Filozof priča, da je vojska bila mnogobrojna, ali da je nastradala u Bosni od preoštre zime i neobično velikog snega.
-Radi neuspeha turske vojske u Bosni bio je opadnut kod Bajazita Stevan Lazarević kao jedan od glavnih krivaca. Bio je osumnjičen da je potajno održavao veze sa Mađarima i na neki način izdao Turke. Da ga ublaži Stevan mu posla svoju majku Milicu, koja beše primila monaški čin i postala sestra Evgenija, i umnu monahinju Jefimiju. To je prva naša diplomatska misija, koju su vodile žene, ali žene izuzetnih sposobnosti. Verovatno posredstvom sultanije Olivere, za koju se beleži da je imala velik uticaj na emira, one su bile srdačno primljene i uspele su da opravdaju Stevana.’ – piše historičar Vladimir Ćorović (‘Istorija srpskog naroda’) o događajima vezanim za 1398. godinu, dok analizira i vladavinu bosanskog kralja Ostoje.
– Pomenuti Lazarević, koji je vladao područjima istočno od Bosne kao osmanski vazal, istakao se u osmanskim pobjedama protiv Vlaške i Bugarske. Kasnije je, kao vazal ugarskog kralja, na poklon dobio rudama bogatu Srebrenicu (1411.) koju su Ugari uspjeli uzeti tokom stalnih ratova protiv Bosne. U opisu života Stevanova, za stanovnike Srebrenice se veli da su – bogumilske hereze svi! („Се же вси: јересь богомильскиє сѫть“)
I to je prema historičarima jedini srednjovjekovni izvor u kojem se tako nazivaju pripadnici Bosanske crkve – pravovjerni krstjani i dobri Bošnjani, kakvim su sebe smatrali. U drugim izvorima nerijetko se spominju kao Patareni, Maniheji i Arijani – prema Ariju, monoteističkom svećeniku iz 3/4. vijeka koji je zastupao vjerovanje da Isus nije istobitan s Bogom.
List ‘Otadžbina’, 1880, analizira Stevanovu poziciju tokom ugarskih napada na Bosnu:
– A kako se ponašao Despot Stevan za bosansko-ugarskih ratova? Ako uzmemo u obzir da je Žigmundo tražio mletački savez, papsku potporu i najimao Poljake, samo da bi mogao savladati Bošnjake; da je despot Stevan dužan bio pomagati ugarskom kralju, po ugovoru od 1403, za ustupljeni Beograd s dotičnom oblašću; svedožbu Žigmundovu, da je Stevan „u svima njegovim mučnim ratovima, srećnim i nesrećnim… imanje i ličnost i sva dobra svoja i svojih“ izlagao; tvrđenje sekretara kraljeva (Vindeka), da je Stevan doista pomagao ugarskoj vojsci da pobedi Bosnu (uzgred budi rečeno, da on pogrešno piše, da se rat ugarsko-bosanski 1408 dovršio) i da je Žigmundo posle rata iste godine došao u Srbiju, da još jače utvrdi prijateljske veze sa Stevanom; najposle, da je, 12. decembra 1408, Žigmundo odlikovao Stevana ordenom „zlatnoga zmaja“ prve klase, a to se odličje davalo samo 24 najznatnijih ugarskih velikaša — onda možemo pouzdano reći, da je u vojni od 1408 pomagao Žigmundu i despot Stevan.
Srbijanski ministar o sinovima vladara Lazara (Stevan Lazarević) kao ‘glavnim borcima u turskoj vojsci’ – https://www.facebook.com/reel/1002432841297561
Spomenik despotu Stefanu Lazareviću (opis i foto ‘Beogradska tvrđava’).
– Bronzana figura muškarca sa plaštom jeste spomenik despotu Stefanu Lazareviću, koji predstavlјa svojevrsnu uspomenu na znamenitog srpskog vladara, književnika i graditelјa, za čije vlade je Beograd prvi put postao prijestonica Srbije.
Despot Stefan, sin kneza Lazara Hrebelјanovića i kneginje Milice, naslijedio je Srbiju kojoj je boj na Kosovu nanio težak udarac i koja je morala da prizna vrhovnu vlast turskog sultana. Kao jedan od dokaza vazalne pokornosti, kneginja Milica poslala je u sultanov harem svoju najmlađu kći, Oliveru. Despot Stefan poštovao je vazalnu zakletvu sve do 1402. godine, kada je, poslije bitke kod Angore, sultan Bajazit pao u tatarsko zaroblјeništvo. U to vrijeme nastaje zaokret u despotovoj spolјnoj politici, te on postaje ugarski vazal, kako bi imao zaštitu jedne moćne hrišćanske države. Ugarski kralј Sigismund (Žigmund) Luksemburški tada mu daje na upravu Beograd, gdje despot seli srpsku prijestonicu iz Kruševca. Beograd je ulogu glavnog grada imao svega 23 godine, do despotove smrti 1427. godine.
Iznenadna smrt despota Stefana zaustavila je proces prerastanja tvrđave u grad. Beograd je, prema ranijem ugovoru, vraćen Mađarima, a nova prijestonica Srbije ubrzo je podignuta u Smederevu.
Skulpturu despota, visoku 3,20 m, izradio je beogradski vajar Nebojša Mitrić, a otkrivena je 1982. godine.
(MiruhBosne)
