Delegacija Rijaseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini učestvovala je 17. septembra u Villefranche-de-Rouergueu u Francuskoj na tradicionalnoj komemoraciji posvećenoj pobuni iz 1943. godine protiv nacističke komande. Više od osam decenija kasnije, sjećanje na Ferida Džanića i njegove saborce ostaje važan dio zajedničke bosanskohercegovačke i francuske kulture sjećanja.
Delegacija Rijaseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini, na čelu s voditeljicom Odjela za međunarodnu saradnju i bošnjačku dijasporu Uprave za vanjske poslove i dijasporu dr. Dževadom Garić, učestvovala je 17. septembra 2026. godine u Villefranche-de-Rouergueu na obilježavanju 83. godišnjice pobune protiv nacističke komande u ovom francuskom gradu. U delegaciji su bili i predstavnici Vojnog muftijstva: glavni imam Oružanih snaga Bosne i Hercegovine Haris-ef. Hadžić, brigadni imam Sabid Jusić i bataljonski imam Halid Fočo.
Komemoraciji su prisustvovali i predstavnici Islamske zajednice Bošnjaka u Francuskoj, posebno džemata iz Lyona i Strasbourga, predstavnik Ambasade Bosne i Hercegovine u Francuskoj, konzul Muaz Dedajić, delegacija Ambasade Republike Hrvatske i Oružanih snaga Hrvatske, predstavnici francuskih oružanih snaga, veteranskih udruženja te građani Francuske.
Pobuna koja je postala simbol otpora
Villefranche-de-Rouergue zauzima posebno mjesto u historiji Drugog svjetskog rata, ali i u historijskom pamćenju Bošnjaka u Francuskoj. U noći između 16. i 17. septembra 1943. godine pripadnici 13. SS divizije, koji su se nalazili na obuci u ovom dijelu Francuske, podigli su pobunu protiv njemačke komande. Među imenima koja se vezuju za organiziranje i vođenje pobune posebno se izdvaja Ferid Džanić, oficir porijeklom iz Bihaća, uz kojeg se spominju i imam jedinice Halim-ef. Malkoč te Lutfija Dizdarević. Francuski historičar Xavier Bougarel u svojim istraživanjima ovog događaja ukazao je na važnu ulogu Džanića i drugih Bošnjaka, kao i na njegove kontakte s francuskim Pokretom otpora. Pobunjenici su nakratko preuzeli kontrolu nad dijelovima grada, prije nego što je pobuna ugušena. Mnogi njeni učesnici platili su svoj otpor životom. Upravo zato 17. septembar u Villefrancheu nije samo datum lokalne historije. On podsjeća na trenutak u kojem su ljudi, iako daleko od svojih domova i u izuzetno složenim ratnim okolnostima, odlučili okrenuti oružje protiv nacističke komande.
Na tu dimenziju pobune posebno je ukazao glavni imam Oružanih snaga Bosne i Hercegovine Haris ef. Hadžić istakavši da nas historija uči da se vojnička čast ne dokazuje slijepim izvršavanjem nepravednih naređenja, već hrabrošću da se u najmračnijim trenucima ljudske historije stane na stranu istine i pravde.
– Upravo to su učinili naši sunarodnjaci, ovdje u ovom mjestu, 1943. godine, pod vođstvom Ferida Džanića. Daleko od svojih domova, porodica i rodne grude, prisilno odjeveni u tuđe uniforme, ovi mladi ljudi sačuvali su ono najvrijednije što čovjek posjeduje – čistotu svoje duše i vojničku čast – poručio je Hadžić.
Vraćanje bošnjačkih imena u evropsku kulturu sjećanja
Sjećanje na pobunu u Villefrancheu tokom proteklih osam decenija prolazilo je kroz različita politička i historiografska tumačenja. U vrijeme Jugoslavije događaj je prvenstveno predstavljan u okviru jugoslavenskog antifašističkog narativa, dok je među hrvatskim iseljeništvom dugo naglašavan doprinos hrvatskih učesnika. Trag takvog historijskog pamćenja ostao je i u nazivima poput Avenue des Croates i memorijalnog prostora posvećenog žrtvama pobune. Kasnija historiografska istraživanja omogućila su detaljnije sagledavanje identiteta i uloga pojedinih učesnika, među kojima posebno mjesto zauzimaju Bošnjaci Ferid Džanić, Halim Malkoč i Lutfija Dizdarević. Zbog toga prisustvo predstavnika Bosne i Hercegovine i Islamske zajednice na komemoraciji ima poseban značaj: ono doprinosi tome da se imena i sudbine bošnjačkih učesnika pobune sačuvaju od zaborava i postanu vidljiv dio evropske kulture sjećanja na Drugi svjetski rat.
Uprava za vanjske poslove i dijasporu Rijaseta već godinama podržava i organizira učešće na obilježavanju u Villefrancheu, uz snažnu podršku Islamske zajednice Bošnjaka u Francuskoj, glavnog imama Isah-ef. Dacića te džemata Lyon, predvođenog predsjednikom Seminom Mujezinovićem, uz angažman članova džematskog odbora Hasudin ef. Mujkića i Hakrideta Hamzića.
Ovakvo prisustvo važno je ne samo zbog odavanja počasti žrtvama nego i zbog očuvanja historijskog pamćenja o Bošnjacima koji su prije više od osamdeset godina, u dramatičnim okolnostima Drugog svjetskog rata, imali hrabrosti suprotstaviti se nacističkoj komandi.
Od Villefranchea do Bihaća i Sarajeva
Veze Villefranche-de-Rouerguea s Bosnom i Hercegovinom vremenom su dobile i institucionalnu dimenziju. Bihać, rodni grad Ferida Džanića, pobratimio se s Villefranche-de-Rouergueom 2010. godine, čime je otvoreno novo poglavlje saradnje i zajedničkog njegovanja kulture sjećanja. Komemoraciju organizira gradonačelnik Villefranche-de-Rouerguea Jean-Sébastien Orcibal, koji je najavio da tokom 2027. godine planira posjetiti pobratimski Bihać, kao i Sarajevo. Takva posjeta predstavljala bi nastavak veze koja je nastala u jednom od najmračnijih perioda evropske historije, ali koja se danas može graditi kroz prijateljstvo, saradnju i zajedničko čuvanje sjećanja.
Osamdeset i tri godine nakon pobune, poruka Villefranchea ostaje snažna: historija nije samo sjećanje na ono što se dogodilo, nego i odgovornost da se imena ljudi koji su pokazali hrabrost pred nepravdom ne prepuste zaboravu. Među tim imenima svoje mjesto imaju i Ferid Džanić, Halim ef. Malkoč, Lutfija Dizdarević i drugi Bošnjaci čija je sudbina u septembru 1943. godine trajno povezala Bosnu i Hercegovinu s ovim francuskim gradom.
